Mimo tego, że od czasu wprowadzenia ustawy regulującej kwestię praw pacjenta upłynęło już kilkanaście lat, większość osób nadal nie posiada pełnej wiedzy odnośnie przysługujących im praw oraz nie ma świadomości, że może realnie egzekwować ich przestrzegania. Co prawda dostrzegalny jest stopniowy wzrost świadomości społecznej, jednak wielu pacjentów nadal nie wie gdzie może poszukiwać interesujących ich informacji oraz uzyskać niezbędną pomoc. Tymczasem prawa pacjenta stanowią grupę podstawowych praw i wolności obywatelskich, bardzo mocno zakorzenionych w systemie prawnych, gdyż wprost wywodzą się z Konstytucji. To zapisy najważniejszego aktu prawnego gwarantują nam prawo do ochrony zdrowia (art. 68 ust. 1 Konstytucji) oraz prawo do równego dostępu do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (art. 68 ust. 2 Konstytucji).

 
Kluczową informacją dla każdego pacjenta powinno być to, że dysponuje ustawowym prawem do informacji o prawach pacjenta, udzielonej w formie pisemnej poprzez umieszczenie w miejscu ogólnodostępnym. W sytuacji wystąpienia jakichkolwiek wątpliwości odnośnie przysługujących praw, w pierwszej kolejności powinno się więc oczekiwać, że osoba udzielająca świadczeń zdrowotnych wywiążę się z obiciążającego ją obowiązku informacyjnego.

 
Przechodząc natomiast do samego katalog praw pacjenta, należy w szczególności odwołać się do praw najbardziej doniosłych w kontekście leczenia i diagnostyki pacjenta, a mianowicie do:

• prawa do informacji – obejmującego w szczególności prawo do informacji o stanie zdrowia, metodach leczenia i diagnostyki oraz możliwych następstwach (w tym także prawo do żądania przez pacjenta odstąpienia od udzielenia mu tych informacji, prawo do wyrażenia zdania odnośnie przedstawionych informacji oraz prawo do wyrażenia zgody na udzielenie informacji innej osobie)

• prawa do wyrażenia zgody na udzielenie świadczeń zdrowotnych (w tym także prawo do odmowy poddania się świadczeniom zdrowotnym oraz prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza)

• prawa do świadczeń zdrowotnych – obejmującego w szczególności prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej, prawo do odpowiedniej procedury ustalającej kolejność dostępu do świadczeń zdrowotnych, prawo do zasięgnięcia opinii innego lekarza lub pielęgniarki, prawo do natychmiastowego udzielenia świadczeń zdrowotnych w sytuacji zagrożenie zdrowia lub życia oraz prawo do uzyskania świadczeń zdrowotnych związanych z porodem;

• prawa do tajemnicy lekarskiej – obejmującego w szczególności prawo do zachowania w tajemnicy informacji związanych ze stanem zdrowia pacjenta oraz o udzielanych świadczeniach zdrowotnych (w tym także prawo do wyrażenia zgody na udzielenie tych informacji osobie trzeciej)

• prawa do dokumentacji medycznej (w tym prawo do jej rzetelnego prowadzenia, ochrony oraz przechowywania, a także prawo dostępu do niej).
Powyższe zdają się być najpowszechniej znane, jednak dokonując kompleksowej klasyfikacji nie sposób pominąć także innych mniej znanych praw pacjenta, realnie wpływających na jego sytuację. Mowa w tym miejscu o następujących prawach:

• prawo do poszanowania intymności i godności – obejmujące w szczególności prawo do poszanowania intymności i godności w czasie udzielania świadczeń zdrowotnych, prawo do umierania w spokoju i godności, prawo do leczenia bólu, prawo do obecność osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych;

• prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego – obejmujące w szczególności prawo do kontaktu z innymi osobami oraz prawo do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej;

• prawo do opieki duszpasterskiej;

• prawo do przechowywania rzeczy wartościowych w depozycie.

Katalog praw pacjenta jest więc stosunkowo szeroki i dotyczy zasadniczo każdego aspektu sprawowania opieki medycznej. Jakkolwiek zjawisko takie ocenić należy oczywiście pozytywnie, to nie można pominąć jego pewnych negatywnych konsekwencji. Ustawodawca, chcąc prawnie uregulować możliwie jak najwięcej okoliczności faktycznych, w znaczniej mierze posługuje się bowiem pojęciami otwartymi, ale także odsyła do szeregu regulacji szczególnych. W sposób niekorzystny wpływa to natomiast na czytelność przepisów, a także budzi wiele wątpliwości interpretacyjnych, stanowiących problem nawet dla profesjonalistów.

Powyższe jest o tyle doniosłe, że naruszenie praw pacjenta pociąga za sobą często szereg różnorakich konsekwencji, co z kolei przekłada się na szerokie spektrum możliwych roszczeń. Tymczasem niewielu pacjentów zdaje sobie sprawę, że swoich praw dochodzić może nie tylko przed Rzecznikiem Praw Pacjenta z założenie stojącym na straży ich praw, ale także w toku innych postępowań. Każdy przypadek wymaga więc szczególnie skrupulatnej analizy, co pozwala na dobór odpowiedniej drogi do osiągnięcia pożądanego celu.